Pwodiksyon, Sekirite, Gouvènen ak Demokrasi:Twa gwo Wòl Sitwayen yo ansanm Ak Twa Gwo Moso Pouvwa yo


Sa fè lontan anpil moun ap pale de Demokrasi an Ayiti men anpil nan moun sa yo pa pran ti chèz ba yo pou di pèp ayisyen an ki sa demokrasi a ye tout bon. Konsa, si yo te pran tan yo pou esplike pèp la espesyalman moun k ap dirije l yo, t ap gen mwens konfizyon nan tèt tout moun.

Si la yo ki renmen pale de demokrasi a swete rann Ayiti yon peyi Demokratik men yo youn pa pran tan yo non plis pou esplike Ki Sa Sa Vle Di Rann Ayiti Yon Peyi Demokratik. Kidonk, nou gen de mo moun Itilize tou tan nan peyi k ap bay pwoblèm ak tèt fè mal nan peyi. Mo sa yo rele Demokrasi ak demokratik. Nan gramè kreyòl la nou rele Demokrasi yon Non alòske, nou rele mo Demokratik la yon adjektif.

Mo demokrasi a sòti nan lang grèk la yon lang moun peyi Lagrès pale byen e yo ekri byen tou. Nan Lang Grèk la mo Demokrasi a separe an de bout, yon bout ki se Demo e yon lòt bout ki se Krasi. Bout mo yo rele Demo a vle di Pèp epitou, lòt bout mo Krasi a vle di Gouvènen, Dirije, Jere, Kontwole, Deside.

Lè nou rekwaze ou byen remete de esplikasyon yo bay pou chak bout mo ki konpoze mo Demokrasi a ansanm, sa vle Pèp K ap Gouvènen oubyen ankò, Se Pèp k ap Dirije, Se Pèp k ap Jere, Se pèp k ap kontwole, Se Pèp k ap Deside.

Pou n byen Konprann, konsa lè yon moun ap pale de Demokrasi oubyen, lè l ap mande pou gen Demokrasi an ayiti, sa vle di, li made pou se pèp la ki ap dirije peyi a. Moun sa a mande pou pèp la deside nan tout gwo desizyon ki konsènen peyi l peyi Ayiti.

Kanta mo yo rele Demokratik la, li menm se sa yo rele nan gramè kreyòl la yon Adjektif Kalifikatif, li di ki kalte demokrasi a ou pito, li di si gen Demokrasi nan yon peyi. Konsa ak mo demokratik la nou ka di si demokrasi a malad oubyen si l an sante. An reyalite se lè yon itilize mo demokratik la sa vle di l ap pa pale de tout rejim politik ki gen rapò ak demokrasi. An n di pito, tout rejim politik, tout rejim ekonomik, tout rejim sosyal kote se volonte pèp la ak desizyon pèp la ki ba l pouvwa.

Men malgre tout esplikasyon oubyen tout gwo definisyon nou jwenn pou mo Demokrasi ak Demokratik sa ki enpòtan an pou n konnen se ki sa Demokrasi a ye. San m paf è laviwonn dede, m ap koumanse pa di ke Demokrasi se yon fason ki te envante pou mennen bak yon peyi. Demokrasi montre tout moun ki gen yon peyi, tout moun ki nan yon peyi ki jan pou yon pèp dirije peyi l.

Nan chak peyi genyen twa pati bagay ki egziste, nan lang save yo rele yo fonksyon. Yon fonksyon se yon wòl k ap jwe e pou li jwe byen gen moun ki la pou sa. Mwen ta di pito, yon fonksyon se yon kalte travay oswa yon aktivite yon gwoup moun nan yon sosyete ap ranpli pou bagay yo mache kòm sa dwa.

Pami twa pati bagay ki genyen nan nenpòt ki sosyete nou jwenn, yon fonksyon pwodiksyon, nou jwenn yon fonksyon dirije, epitou nou jwenn yon fonksyon sekirite. Konsa kèlkeswa peyi ki egziste sou latè beni, kèlkeswa òganizasyon ki egziste a n ap jwenn :

1)     yon gwoup moun k ap pwodywi byen ak sèvis. Moun sa yo k ap pwodywi yo,  la pou yo pwodywi tout sa sosyete a genyen kòm bezwen.

Pami moun kif è pati pwodiktè yo nou jwenn, agrikiltè k ap plante tè, pechè k ap peche nan lanmè, nan lak ak etan e nan basen dlo; nou jwenn tou endistryèl ki gen izin ak manifakti yo fè transfòmasyon : pami kèk transfòmasyon nou jwenn pwodywi moun manje tankou legim, vyann, lèt fomaj; nou jwenn kywi yo fè ak po kabrit e po bèf; izinaj tankou pyès machin, seri ak kle kay, avyon, elikoptè, tren, yo kreye pwodywi tankou savon, papye, plasik, tòl, bwat katon, mamit, yo fè soulye, yo fè chosèt.

Yo travay latè, yo fè rad, yo konstwi kay, fè recho, fè blòk; tankou tou, moun k ap bay konsèy, moun k ap defann moun kou avoka, moun k ap bay laswenyay tankou enfimyè ak doktè, moun k ap ranmase fatra, moun k ap netwaye lari elatriye;

2)     Yon gwoup moun k ap bay sekirite tankou lapolis, gadyen prion, sèvis sekirite pèsonaj politik yo, sèvis entèvansyon espesyalize yo, ajan sèvis sekrè e espyonaj ak ajan sekirite.moun sa yo travay yo se pwoteje. Yo la pou pwoteje chak sitwayen kit li rich kit li pòv e y opa gen dwa gen paspouki paske y ap aji selon sa la lwa deside.

Moun ki la pou asire sekirite yo, yo la pou pwoteje lavi tout moun ak tout sa chak moun genyen tankou kay yo genyen yo, lajan yo genyen yo, biznis ak komès yo genyen yo, yo la pou asire sekite tèt yo pandan y ap asire ka yak enstitisyon ki nan peyi a selon sa la lwa di e jan la lwa di yo pou yo fè sa.Yo pwoteje. pèp la kont tout bandi, tout vòlè, tout kriminèl.

 Genyen nan yo ki gen dwa arete moun, genyen ki gen dwa pote zam san sa pa deranje ni moutre ke peyi a toujou sou tansyon se pou sa, sila yo ki gen dwa pou yo pote zam tankou lapolis dwe jwenn mwayen pou zam nan yon ti jan kache paske gen kèk sitwayen si yo wè zam yon polisye, yo ka gen laperèz se pou sa yon sosyete ki gen demokrasi anpeche moun sikile ak zam jan yo vle.

Konstitisyon peyi dayiti a mete règ ak règleman pou montre kouman moun k ap bay peyi a sekirite a yo aji san yo pa vyole dwa chamoun ak chak enstitisyon ki egziste nan peyi a.

3)     Twazyèm pati bagay nou jwenn nan nenpòt ki sosyete ki egziste sou latè beni, nou jwenn yon fonksyon Dirije. Fonksyon sa a tankou tou lè de lòt yo gen anpil enpòtans pou yon peyi byen fonksyone.

Kòm nan yon peyi gen anpil moun e pliske tout moun ta vle bagay yo fèt nan jan pa yo, li ta sanble difisil pou se ta tout moun an menm tan ki t ap dirije. Menm jan nan yon kay ki gen yon fanmi k ap viv kote gen yon papa, yon manman ak timoun yo san konte grann, tonton, mantant, vwazen, vwazin, yon peyi se prèske parèy.

Nan chak fanmi grandèt yo se yo ki al travay(pwodywi) se yo ki la pou pwoteje fanmi an kont eskonbrit ak deblozay(sekirite) men tou se yo ki deside ki sa ki bon pou fanmi an sitou lò timoun yo piti anpil(dirije). Lè granmoun yo ak grandèt ap dirije kay yo yo rele yo responsab kay la men yo fè l selon kòd ak règleman ki bon pou tout fanmi an.

Pou yon peyi se prèske parèy, prèske paske kontrèman ak yon fanmi kote se grandèt yo ki te antann sou ki jan fanmi an dwe fonksyone, nan yon peyi se tout sitwayen yo ki deside mete ansanm tout règleman ki di kouman pou peyi a dwe mache, ki jan peyi a dwe fonksyone, yo rele gwo liv ki gen lwa sa yo, ki gen règleman kòd ak kondywit yo konstitisyon peyi a.

An Ayiti manman lwa ki rasanble tout lwa pou dirije peyi a se Konstitisyon 1987 la. Nan menm konstitisyon sa yo gen lwa ki di kouman dirijan yo ak sitwayen yo ka rive chanje e adopte yo ak bezwen aktyèl peyi a e si yon moun pa respekte fason konstitisyon di pou fè yon chanjman nan lwa sa yo gen lòt lwa ki moutre kouman pou peyi remèt tèt li sou ray.

Alòs, an n antre nan fonksyon dirije a ki li menm yon ti jan konplike pa rapò ak lòt fonksyon yo. Nan lòt fonksyon yo mwen te montre kouman moun ki fè pati de chak fonksyon sa yo a fè pou bagay yo ale mye e mwen pa t pale si yo te separe an gwo moso.

Pou sa ki konsènen fonksyon dirije peyi a bagay yo diferan paske ak le tan moun k ap panse kouman yon peyi dwe mache te rann yo kont selon fason yon peyi dirije, sa kab kreye latwoublay kote sa ka tonbe sou chire pit ak abi pouvwa.

Se konsa, nan tan lontan, se te yon sèl moun ki te gen pou li sèlman tout responsabilite fonksyon dirije a, tankou yon Wa, yon Rèn, yon Prens. Moun sa yo, wa yo, rèn yo, ak prens yo te gen tout pouvwa peyi a nan men yo sèlman.

Akòz twòp pouvwa moun sa yo te genyen, te vin gen gaspiyay, te gen vòl, te gen paspouki kote souvan se te yon ti gwoup moun, sitou sila yo ki te mare sosis yo ak kòd lonbrik yo ak wa sa yo ak rèn sa yo ansanm ak prens sa yo.

Se te yon ti gwoup moun ti t ap fè e defè. Se konsa, anpil sitwayen tankou : ekriven, politisyen, filozòf, aktivis politik te pran tan yo pou yo reflechi sou meyè mouyen pou fonksyon sa yo rele dirije a oubyen gouvènen an mache byen nan enterè tout sitwayen yon peyi tankou peyi Ayiti dwe ye.

Pami youn nan moun ki te reflechi sou kijan fonksyon dirije ak gouvènen an mache byen nan yon sosyete, nou jwenn yon filozòf , yon nèg save yo rele Monteskye.

Monteskye se yon entèlektyèl fransè ki te entelijan anpil e misye nan sa l te wè nan peyi Angletè sou fason ki pi bon pou fè yon peyi mache, li te pwopoze pou pèp sou latè yo deside separe fonksyon dirije ak gouvènen an an twa gwo moso.

Li te di si pèp yo deside separe fonksyon dirije oubyen gouvènen an an twa gwo moso pouvwa y ap rive kreye yon ekilib nan zafè pouvwa nan yon peyi. Konsa, selon sa l pwopoze a, okenn gwoup moun nan yon peyi p ap gen twòp pouvwa. Sa vle di, p ap gen mi wo mi ba.

Monteskye di se pou preidan peyi a gen pouvwa men fòk li pa gen twòp pouvwa pou l paf è et defè li menm pou kont li. Men avèk letan, espasyalis yo rive separe pouvwa prezidan an de gwo moso tou yon bout ki se prezidans lan e yon lòt bout ki se premye minis la.

Konsa, ant lide monteskye a ak lide espesyalis yo, nou vin tonbe sou yon pouvwa egzekitif ki gen de tèt : Prezidan peyi a ansanm ak Premye Minis la.

Moun k ap vin premye minis lapa oblije sòti nan menm pati politik ak pati politik prezidan peyi a non plis, youn pa oblije zanmi lòt men youn dwe antann yo ak lòt pou ranpli misyon ak fonksyon la lwa tabli.

Gen anpil espesyslis ki di lè gen yon premye minis ki pa sòti nan menm pati politik ak prezidan yon peyi, gen mwens gagòt ak paspouki paske se chat k ap veye rat. Konsa, ni prezidan an, ni Premye Minis lan konnen youn ap veye sou lòt.

Dapre Monteskye: Gen Twa Gwo Moso Pouvwa Egal Ego pou youn e pou lòt

1)       Egzekitif la ki gen ladan l Prezidans peyi a ak Chèf gouvènman an ki se Premye Minis la, sila a ki ap dirije tout kabinè minis yo. Nan mo egzekitif la nou jwenn egzekite ki vle di K ap fè sa la lalwa di e jan lalwa di pou sa fèt.

Prezidan an la pou egzekite alòs ke premye minis la li menm li la pou l jere moun k ap travay pou leta, li la pou l jere byen leta ak enstitisyon leta yo dapre sa l di nan politik jeneral li devan asanble nasyonal la ki se chanm senatè yo ak chanm depite yo lè yo tou le de reyini ansanm.

2)       Lejislatif la ki separe an de gwo moso nou rele lachanm Sena a ansanm ak sa nou rele lachanm Depite a. Lè chanm sena a ansanm ak chanm depite yo reyini ansanm, nou rele gwoup yo fòme a Asanble nasyonal kò lejislatif la.

Wòl Depite ak Senatè yo se fè lalwa, diskite si lwa yo itil pou bezwen ak pwoblèm peyi a. Depite yo ka pwopoze pwojè lalwa menm jan ak manm gouvènman an. Men abityèlman se sitou Prezidan peyi a ki pwopoze pwojè lalwa selon bezwen ak pwoblèm peyi a rankontre.

Yon lwa se yon règ ki di ki sa ki posib ki sa ki pa posib et li di tou, kouman yon bagay dwe fèt oubyen ki jan li pa dwe fèt. Gen lwa ki bay moun dwa, gen lòt lwa ki anpeche moun fè yon bagay.

Lalwa yo la pou pèmèt moun respekte moun , respekte , bèt, respekte anviwonnman, respekte dwa ak devwa moun, respekte byen ak enterè moun ansanm ak biznis epitou moun k ap fè biznis. Pou yon peyi mahe byen fòk gen règ ak kondisyon men tou fòk tout moun respekte tèt yo ak lwa peyi yo.

3)       Kò jidisyè a ki gen Jij ak tribinal yo, pakè yo, tankou Kou Kasasyon

Pa Blye,  Gen lòt atik k ap vini , toujou vini sou paj sa n ap jwenn lòt atik sou kesyon demokrasi ak lide politik sou peyi Ayiti.

Moun Ki syen an se:

Hermann H Cebert

Èmàn È Sebè

Publicités

Laisser un commentaire

Choisissez une méthode de connexion pour poster votre commentaire:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l'aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion / Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l'aide de votre compte Twitter. Déconnexion / Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l'aide de votre compte Facebook. Déconnexion / Changer )

Photo Google+

Vous commentez à l'aide de votre compte Google+. Déconnexion / Changer )

Connexion à %s